Sài Gòn, nỗi nhớ không tên
Tưởng nhớ Nguyễn Đình Toàn, người đã yêu những thành phố như yêu một người tình trăm năm
Một thành phố có thể mất tên
Sài Gòn chưa bao giờ chỉ là một địa danh. Với những ai từng đi dưới vòm me xanh, từng nghe tiếng rao khuya lẫn vào hơi mưa, từng đứng bên một khuôn cửa nhìn chiều chậm xuống, Sài Gòn là một phần đời có thể gọi bằng tiếng “người”. Bởi thế, khi Nguyễn Đình Toàn viết: “Sài Gòn ơi, ta mất người như người đã mất tên”, ông không khóc một chấm nhỏ trên bản đồ. Ông tiễn biệt một người tình đã ở trong mình quá lâu, đến nỗi mất thành phố cũng như đánh rơi một phần máu thịt.
Câu hát ấy, nghe qua tưởng chỉ là một tiếng thở dài, mà càng về sau càng mang dáng dấp của lời tiên tri. Một thành phố có thể vẫn còn đường xưa, mái ngói cũ và dòng người xuôi ngược, nhưng linh hồn quen thuộc của nó đã lặng lẽ rời khỏi những tấm bảng, những trang giấy, những con dấu. Chỉ người từng yêu mới hiểu: có những cuộc chia lìa không để lại đổ nát; mọi vật dường như còn nguyên, chỉ người xưa bỗng thấy mình đứng giữa quê nhà mà ngỡ đã lưu lạc từ lâu.
Người giữ ký ức bằng chữ và giọng nói
Nguyễn Đình Toàn đi qua văn chương, thi ca, âm nhạc và phát thanh như người đi men theo bờ của ký ức. Ông có một thính giác riêng, nghe được tiếng vọng của những điều còn hiện hữu mà đã thấp thoáng bóng chia xa. Từ Hà Nội mờ sương của tuổi thơ đến Sài Gòn nắng ấm của tuổi trưởng thành, mỗi thành phố trong ông đều mang dáng một người tình: trao cho ông giọng nói, chữ nghĩa, căn cước, rồi âm thầm ở lại trong từng câu văn sau cuộc biệt ly.
Trên làn sóng phát thanh Sài Gòn, ông không chỉ giới thiệu một bản nhạc. Mỗi tối, ông như hé mở một cánh cửa nhỏ cho người nghe bước vào miền tình ca, nơi ánh đèn đã dịu và nỗi cô đơn cũng biết lắng lời. Giọng nói trầm, chậm, kín đáo ấy không cần một gương mặt; nó đi qua khoảng tối, tìm đến từng căn phòng và ngồi xuống bên từng người như một tri kỷ. Bởi vậy, danh xưng “người tình không chân dung” không chỉ dành cho một phát thanh viên chưa từng lộ diện. Nó gọi đúng vẻ đẹp của ông: có mặt sâu xa trong ký ức bao người mà không cần một hình hài để được thương nhớ.
Lời tiên tri cho những thành phố ông yêu
Trong trang viết Nguyễn Đình Toàn, Hà Nội và Sài Gòn không nằm yên như hai phong cảnh. Chúng có mùa, có tuổi trẻ, có hơi thở và một số phận riêng. Ông nhớ Hà Nội bằng nỗi đau của người đã ngoái nhìn quá lâu về một bến cũ; ông nhìn Sài Gòn bằng linh cảm của người đang đứng giữa phố đông mà đã nghe đâu đó tiếng chân ly biệt. Sự mẫn cảm ấy vừa là ân huệ, vừa là lời nguyền: người nghệ sĩ thường nhận ra mùa lá rụng khi trên cành vẫn còn nguyên màu xanh.
Sài Gòn, niềm nhớ không tên vì thế không chỉ là một khúc hát của lưu vong. Nó như lời nhắn gửi từ một bờ thời gian đến mọi thành phố từng được con người yêu bằng tình yêu trăm năm: đừng tưởng nơi chốn chỉ mất đi khi tường xiêu, mái đổ. Một thành phố có thể bắt đầu biến mất từ lúc tên nó không còn được gọi bằng giọng thân quen, khi những câu chuyện cũ thôi được kể, tiếng nói xưa chìm khuất, và ký ức bị bỏ lại như một món hành lý quá nặng trên đường đời.
Nhưng lời tiên tri ấy không chỉ gieo xuống lòng người một nỗi buồn. Trong bóng tối của mất mát, nó còn thắp lên một lối trở về. Thành phố vẫn sống chừng nào còn có người nhớ tên một con đường, nhận ra một giọng nói, gìn giữ một bài hát và trao ngọn lửa mong manh ấy cho người đến sau. Bản đồ có thể đổi màu, bảng tên có thể khác đi, nhưng tình yêu vốn chẳng bao giờ chịu đứng yên trong những đường biên.
Bài hát đi qua bóng tối
Lạ lùng thay, ca khúc ấy được sinh ra giữa những tháng ngày thiếu thốn, không giấy bút, chỉ có trí nhớ làm căn phòng trú ẩn. Nó được gìn giữ bằng lời truyền miệng, rồi vượt khỏi bóng tối, vượt trùng dương để tìm đến những người xa xứ. Cái tên ban đầu, Nước mắt cho Sài Gòn, dần nhường chỗ cho tên gọi mà bao người thuộc lòng: Sài Gòn, niềm nhớ không tên. Sự đổi tên ấy như một tiếng vọng buồn của chính số phận thành phố: tên trên giấy có thể phai, nhưng tên được khắc trong tim thì vẫn âm thầm sáng mãi.
Từ phút giây được cất lên, bài hát không còn thuộc riêng người viết. Nó hóa thành mái hiên cho triệu nỗi nhớ tìm về: một căn nhà đã khép cửa, một ngã tư dưới mưa, một buổi chiều rưng rưng nắng, một bóng người đi mãi không quay lại. Mỗi người gửi vào đó một Sài Gòn của riêng mình. Và từ muôn mảnh nhớ bé nhỏ ấy, thành phố lại hiện lên — không lạnh im như một di tích, mà ấm nóng như một tình yêu vẫn còn nhịp thở.
Người tình trăm năm của nơi chốn
Nguyễn Đình Toàn yêu thành phố không như người muốn giữ riêng một nơi chốn, mà như người tình thủy chung đã sớm biết mọi cuộc hội ngộ rồi sẽ có ngày hóa thành kỷ niệm. Ông cất Hà Nội vào trang văn, gửi Sài Gòn trong giọng nói và âm nhạc, nâng niu những người đi qua đời mình bằng những cách gọi dịu dàng. Ngay cả khi viết về mất mát, ông cũng không để ký ức hóa thành phiến đá lạnh. Dưới ngòi bút ông, kỷ niệm vẫn có hơi ấm, có nhịp thở, có tiếng gọi đủ sức đi qua năm tháng để tìm tới một trái tim xa lạ.
Cuối đời ông lại khép quanh một nghịch lý buồn đến nao lòng: người đã dành cả đời gìn giữ ký ức cho bao người phải ngồi bên người bạn đời đang dần quên. Nhưng cũng chính ở khoảng chiều muộn ấy, chân dung Nguyễn Đình Toàn hiện lên hiền hậu và trọn vẹn nhất. Ông không chỉ viết về lòng chung thủy; ông lặng lẽ sống trong lòng chung thủy ấy, ngày ngày nhắc nhớ, chở che, chăm nom, như trả một món nợ ân tình đã được vun đầy qua hơn sáu mươi năm cùng nhau đi qua dâu bể.
Lời gọi còn vang
Tưởng nhớ Nguyễn Đình Toàn, sau cùng, là tưởng nhớ một người đã đi suốt đời mình để gọi lại những gì đang khuất. Ông hiểu rằng thành phố cũng có linh hồn, và một nơi chốn khi đã được yêu thì có thể lưu dấu trong ta sâu như một mối tình. Ông đã đi xa, nhưng lời tiên tri vẫn còn lẩn khuất dưới những hàng me: thành phố không mất vào ngày người ta đổi tên nó; thành phố chỉ thật sự mất khi không còn ai giật mình giữa đêm vì nhớ một con đường.
Bởi vậy, tưởng niệm ông không chỉ là mở lại một ca khúc. Đó là ngồi yên cho đến khi từ lớp bụi của thời gian hiện về một mái hiên, một bóng cây, tiếng mưa chạm cửa kính, và giọng nói trầm buồn từng đi qua làn sóng điện. Những điều ấy không trở về trọn vẹn. Chúng chỉ thấp thoáng, vừa đủ để người còn sống nhận ra rằng có một phần đời của mình đã vĩnh viễn ở lại phía bên kia tiếng hát.
Rồi một đêm nào đó, trong căn phòng đã tắt đèn, sẽ lại có người khe khẽ hát: “Sài Gòn ơi…” Chỉ mấy tiếng thôi, mà mùi mưa cũ bỗng trở về, bóng me nghiêng xuống, những con đường không còn tên lại sáng lên trong trí nhớ. Người hát có thể im. Bài hát có thể dứt. Nhưng ở khoảng lặng sau cùng, dường như vẫn có một giọng nói trầm chậm gọi từ rất xa — giọng của Nguyễn Đình Toàn, người tình không chân dung, đang gọi một thành phố đã mất tên. Và không ai biết, trong tiếng gọi ấy, ông đang tìm Sài Gòn, hay Sài Gòn đang tìm ông.
THU LY HƯƠNG